Hoe leer wordt gemaakt

Leer is een dierenhuid die chemisch is gestabiliseerd, zodat ze niet vergaat. Die stabilisatie heet looien. Alles wat verder in het proces gebeurt, dient als voorbereiding daarop of als verfijning erna.

De volledige volgorde is: de huid selecteren, terugbrengen tot schoon collageen, looien, kleuren en verzachten, en het oppervlak afwerken. Waar een leerlooierij binnen die reeks haar tijd aan besteedt, bepaalt welk soort leer eruit komt.

De ruwe huid

Huiden zijn een bijproduct. Runderen worden gehouden voor vlees en zuivel; de huid zou anders afval zijn.

De kwaliteit staat al vast voordat de leerlooierij de huid onder ogen krijgt. Het klimaat speelt een rol: huiden uit koelere streken hebben doorgaans dichter collageen en een compactere nerf. Het leven van het dier telt eveneens mee. Littekens, insectenbeten en prikkeldraad blijven allemaal zichtbaar in een huid die zonder correctie wordt afgewerkt.

Direct na de slacht worden huiden met zout geconserveerd of gekoeld, want een onbehandelde huid begint binnen enkele uren te bederven.

De huid voorbereiden

Voordat het looien kan beginnen, moet de huid worden teruggebracht tot schone collageenvezels. Dit is de minst besproken fase en zij duurt dagen.

De huid wordt geweekt om het bij de conservering verloren water aan te vullen. Daarna wordt ze met kalk behandeld om de haren los te maken en de vezelstructuur te openen. Haar- en vleesresten worden verwijderd. Vervolgens wordt de kalk geneutraliseerd en breken enzymen het materiaal af dat de vezelbundels bijeenhoudt.

Hoe ver die opening wordt doorgevoerd, is een van de belangrijkste beslissingen in het proces. Een grondig geopende huid wordt soepel. Een onvoldoende geopende huid blijft stevig, wat er daarna ook gebeurt; geen hoeveelheid olie of afwerking herstelt dat.

In deze fase wordt een huid ook gesplitst. Een dikke huid gaat door een splitmachine die haar horizontaal verdeelt. De bovenlaag draagt de nerf en wordt volnerf of nerfleer; de onderste lagen worden splitleer.

Looien

Bij het looien binden looistoffen zich aan het collageen, zodat de vezels niet langer kunnen vergaan. Er zijn twee dominante methoden en zij leveren wezenlijk verschillende leersoorten op.

	Plantaardige looiing	Chroomlooiing
Looimiddel	Plantaardige looistoffen uit onder meer kastanje- en mimosaschors	Chroomzouten
Tijd	Weken	Uren
Resultaat	Stevig, met vormgeheugen	Direct zacht en buigzaam
Kleur	Warme, natuurlijke bruine tint	Licht blauwgrijs vóór het verven
Veroudering	Wordt donkerder en ontwikkelt patina	Slijt in plaats van te rijpen
Aandeel in de wereldproductie	Klein	De grote meerderheid

Bij plantaardige looiing wordt de huid gedurende weken, in kuipen of houten trommels, door steeds sterkere oplossingen met looistoffen geleid. De looistoffen zijn polyfenolen uit plantaardig materiaal en binden zich door de volledige dikte van de huid. Ze zijn ook lichtgevoelig. Daarom kan alleen plantaardig gelooid leer patina ontwikkelen.

Chroomlooiing stabiliseert de huid binnen enkele uren met minerale zouten en domineert om die reden de wereldproductie. Ze levert zachter, gelijkmatiger en waterbestendiger leer op dat nooit patina zal ontwikkelen, omdat er geen plantaardige looistoffen aanwezig zijn die op licht kunnen reageren.

Ons eigen Perpetual Leather wordt veertig dagen lang plantaardig gelooid in houten trommels met extracten van kastanje en mimosa.

Herlooien, verven en invetten

Na het looien gebeuren er drie dingen die vrijwel volledig bepalen hoe het afgewerkte leer aanvoelt.

Herlooien past het karakter aan en geeft het leer meer volheid of stevigheid.

Verven brengt kleur aan. Transparante kleurstoffen die de volledige dikte verzadigen, houden de nerf zichtbaar en leveren anilineleer op. Pigmenten die op het oppervlak worden aangebracht, leveren semi-aniline of gepigmenteerd leer op en bedekken de nerf naarmate er meer van wordt gebruikt.

Invetten brengt oliën in de vezelstructuur, zodat de vezels langs elkaar glijden en bij het drogen niet aan elkaar hechten. Het draagt sterk bij aan de soepelheid en verklaart waarom goed gemaakt leer bij levering al het grootste deel van de benodigde olie bevat.

Drogen en mechanisch bewerken

Dit is de fase die het gevoel bepaalt en die in de meeste beschrijvingen volledig ontbreekt.

Hoe een huid droogt, verandert wat ze wordt. Leer dat onder spanning droogt, wordt steviger dan leer dat los droogt, omdat de vezels zich vastzetten in de positie waarin ze werden gehouden.

Na het drogen wordt het leer mechanisch bewerkt. Bij het stollen wordt het herhaaldelijk gebogen om de verbindingen te breken die tijdens het drogen zijn ontstaan. Bij het walken draait het leer urenlang in een trommel, waardoor het verder verzacht en de nerf ronder wordt. Hoeveel van deze bewerking een huid krijgt, is een bewuste keuze. Twee tot dat moment identieke huiden kunnen de leerlooierij daardoor met een volkomen verschillend gevoel verlaten.

Daarom is zachtheid geen eigenschap van de looimethode. Plantaardig gelooide huid kan in deze fase zeer zacht worden gemaakt. Stevig leer is mede stevig omdat het deze behandeling niet kreeg.

Afwerken

De laatste fase bepaalt het oppervlak. De afwerking kan vrijwel afwezig zijn, zoals bij anilineleer waarvan de nerf zichtbaar blijft. Ze kan ook uit meerdere filmlagen bestaan: een afdichtingslaag, een gepigmenteerde basislaag en een toplaag, opgebouwd op een oppervlak dat doorgaans eerst is geschuurd en gecorrigeerd.

Met een verhitte plaat kan ook een structuur worden ingeperst, zoals een kiezelnerf of Saffiano. Op welk moment dit persen binnen het afwerkingsproces gebeurt, verschilt per leerlooierij.

Belangrijk is dat een zware afwerking een afzonderlijk materiaal vormt dat op de huid ligt. Hoe lang ze meegaat, hangt af van de kwaliteit van de afwerking en haar hechting. Dat is een vraag over de afwerking en niet over het leer eronder.

Hoe lang het duurt

Met chroom kan een ruwe huid binnen één dag worden gelooid. Plantaardige looiing duurt weken en in de langzaamste tradities aanzienlijk langer.

Dat tijdsverschil vormt het volledige economische argument en verklaart waarom ongeveer negen tiende van al het leer ter wereld met chroom wordt gelooid.

Van leerlooierij tot afgewerkt voorwerp

De leerlooierij levert huiden. Wat daarna gebeurt, is een ander ambacht: bepalen welke delen van de huid waar worden gebruikt, snijden, de randen dun genoeg schalmen om ze te kunnen omvouwen, assembleren en stikken.

Waar een paneel uit de huid wordt gesneden, is van groot belang. De croupon langs de ruggengraat heeft de meest gelijkmatige vezelstructuur en behoudt zijn vorm. De buik is losser en doet dat niet.

Soorten leer · Patina op leer · Zadelsteek · Anilineleer · Vachettaleer · Buffelleer · Paddenstoelenleer

Door Lunburg Master Artisans