Het ambacht van koningen: Marokkaanse ambachten en de meesters van Fez

Een gesneden cederhouten paneel, een boekband versierd met kleine gereedschappen en vergulding, en een geborduurd zadel bieden drie ingangen tot de geschiedenis van Marokkaanse ambachten. Wie het werk aandachtig volgt, ziet een groter geheel ontstaan: koninklijke opdrachten, meesterambachtslieden en de verantwoordelijkheid om een vak door te geven. Fez vormt daarvoor een uitzonderlijk decor.

De madrasa al-Attarin in Fez. Ariel Gera · CC BY-SA 4.0

Wat zijn Marokkaanse ambachten, en waarom is Fez hun centrum?

Tot de ambachtelijke tradities van Marokko behoren zellige, gesneden pleisterwerk en hout, goudsmeden, zilversmeden, metaalgravure, borduurwerk, boekbinden en geborduurd zadelwerk. Fez is een historisch centrum van koninklijk mecenaat en meesterambachtslieden. Deze disciplines laten de hand van de maker op verschillende schalen zien, van de decoratie van een interieur tot de versiering van een boek.

Fez werd eind achtste en begin negende eeuw gesticht onder de Idrisiden en beleefde zijn bloeitijd onder de Meriniden in de dertiende en veertiende eeuw, toen het Marrakesh als hoofdstad verving. De medina werd in 1981 opgenomen op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Dat architecturale erfgoed maakt de geschiedenis tastbaar. Naast de vraag wat bewaard is gebleven, staat een even boeiende vraag: wie weet nog hoe het gemaakt wordt?

Koninklijk mecenaat van de Idrisidische stichters tot de Merinidische sultans

Na de stichting van Fez door de Idrisiden schonk het mecenaat van de Meriniden de stad een koninklijk paleis in Fez Jedid en een opmerkelijke reeks madrassa's. De Meriniden stichtten Fez Jedid in 1276. Hun opdrachten maken de band tussen vorstelijk gezag en ambacht zichtbaar: het werk van de makers kreeg een plaats in gebouwen die ook nu nog aandachtig bestudeerd kunnen worden.

De madrassa al-Attarin werd tussen 1323 en 1325 gebouwd onder sultan Abu Said. Bu Inaniya volgde tussen 1350 en 1357 onder sultan Abu Inan. In deze religieuze gebouwen droegen zellige, gesneden stucwerk en houtsnijwerk een decoratieve vormentaal die ook bij paleisinterieurs hoorde.

Zellige, gesneden pleisterwerk en cederhout in het paleisinterieur

Zellige, gesneden pleisterwerk en houtsnijwerk vormden een gezamenlijke decoratieve taal in de Merinidische architectuur, met houten friezen boven de stucpanelen. De samenhang tussen de ambachten is net zo belangrijk als hun afzonderlijke aanwezigheid. Een interieur nodigt het oog uit van het ene naar het andere te gaan en te volgen waar de ene versiering eindigt en de volgende begint.

Een gesneden cederhouten paneel uit de veertiende eeuw in de collectie van het Metropolitan Museum of Art is een bewaard voorbeeld, mogelijk afkomstig uit een Koranschool in Fez. Zelfs als los object nodigt het uit om snijwerk aandachtig te bekijken als een discipline binnen een grotere architecturale compositie.

UNESCO noemt de nog altijd beoefende bouw- en decoratieambachten een bijzondere kracht van de medina. Het is een van de mooiste manieren om Marokkaanse ambachten te begrijpen: via de relatie tussen een bewaard werk en de kennis die nodig is om het vak uit te oefenen.

Goud, zilver en draad in Fez

De tradities van edelmetaalbewerking en borduurkunst in Fez omvatten ooit de Joodse goudsmeden, zilversmeden en juweliers van de Mellah, naast het vermaarde goudborduurwerk van de stad. Bij dat borduurwerk werd de techniek van het opnaaien van draden gebruikt, met patronen getekend door mannelijke ambachtslieden. Metaaldraad bleef tot het midden van de twintigste eeuw een specialiteit van de Mellah.

UNESCO nam metaalgravure in 2023 op in de lijst van immaterieel cultureel erfgoed, gevolgd door de kunst, tradities en vaardigheden van de Marokkaanse kaftan in 2025. Die laatste inschrijving omvat het kledingstuk, de tradities eromheen en de vaardigheden waarmee het wordt gemaakt.

Het ambacht van de leerbewerker: koninklijke boekbanden en geborduurd zadelwerk

Koninklijk boekbinden en geborduurd zadelwerk tonen twee afzonderlijke takken van het leerbewerkingsambacht in Marokko. De koninklijke bibliotheek van de Saadiërs die met Mulay Zaydan verbonden is, bewaart Marokkaanse boekbanden uit de vijftiende en zestiende eeuw, nu in El Escorial in Spanje. Versieringen gemaakt met kleine gereedschappen en vergulding behoren tot deze Maghrebijnse boekbindtraditie. In drie boekbanden wijzen inscripties op een mogelijke herkomst uit Fez.

Van het vak bestaat ook een schriftelijke beschrijving. Een zeventiende-eeuws traktaat van al-Sufyani beschrijft drie soorten Marokkaanse boekbanden. De bewaarde boeken en het traktaat bieden verschillende manieren om het ambacht te benaderen: via het voltooide werk en via een beschrijving van de uitvoering.

Zadels en ander tuig voor dieren werden traditioneel door mannen geborduurd. Het geborduurde zadelwerk van Fez behoorde tot de zes bedreigde ambachten in de eerste editie van het programma Trésors des arts traditionnels marocains van de staat en UNESCO. Voor die editie voorzag het programma in negen maanden opleiding voor acht jongeren bij een meesterzadelmaker in het centrum El Batha. Hier krijgt de toekomst van een vak een concrete vorm: een meester, een groep leerlingen en tijd om het werk te leren.

Het gilde en de maatstaf van de meesters

Een studie uit 2006 over de ambachtscorporaties van Fez, gebaseerd op de situatie rond 1990, beschrijft een stelsel waarin meesterambachtslieden een amin kiezen die toezicht houdt op hun vak, terwijl een door de koning benoemde muhtasib het bredere toezicht op de ambachten uitoefent.

De ambachten waren per wijk gegroepeerd, elk onder een amin. Deze functionaris beslechtte geschillen, bestrafte gebrekkig werk en keurde nieuwe leden goed. De verantwoordelijkheden van de muhtasib omvatten kwaliteit, maten en arbeidsomstandigheden. Kwaliteit had dus een plaats binnen de organisatie van het ambacht, met vastgelegde verantwoordelijkheden en gevolgen voor gebrekkig werk. Binnen het traditionele leerlingstelsel is de maâlem de meesterambachtsman.

Onder de Alaouieten en vandaag: Batha en de levende schatten

Het mecenaat van de Alaouieten zette de architecturale ambachtstradities van Fez voort, terwijl moderne musea, opleidingsprogramma's en een nationaal keurmerk verdere steun bieden. De madrassa Shiratin, in 1670 gesticht door sultan Rashid, zette de decoratieve traditie van de Meriniden voort. Het Batha-paleis werd gebouwd onder Moulay Hassan I en voltooid onder Moulay Abdelaziz. Bij koninklijk besluit werd het in 1915 een museum voor kunst en tradities. Na een restauratie op initiatief van koning Mohammed VI heropende het in 2025 als museum voor islamitische kunst.

De vierde editie van Trésors des arts traditionnels marocains, samen met UNESCO in Rabat gelanceerd, erkende twaalf meesters en betrok 120 leerlingen bij tien bedreigde ambachten. Het ministerie vermeldt ook een nationaal certificeringslabel, Morocco Hand made, binnen zijn kwaliteitssysteem voor ambachten. Deze initiatieven geven behoud verschillende vormen: van de zorg voor historische gebouwen en collecties tot het doorgeven en erkennen van vaardigheden.

Een familieatelier in Fez en de omgevouwen rand

Het familieatelier achter Lunburg Atelier Services is in 1968 in Fez, Marokko, begonnen. Rempliage is een constructie met een omgevouwen rand, waarbij het handwerk bestaat uit schalmen, vouwen, hameren en het opbouwen van lagen op houten leesten. Het is een precieze opeenvolging om bij een afgewerkte rand in gedachten te houden: in de voltooide vorm komen verschillende bewerkingen samen in een ingetogen detail.

Ons verhaal over Fez en het ambacht van koningen verkent de plaats van de stad in de ambachtsvisie van ons huis. Via Lunburg Atelier Services ontwikkelt het atelier ook originele lederwaren voor merken, van prototype tot productie, waarbij het het volledige proces of bepaalde stappen verzorgt. De afgewerkte stukken worden gecontroleerd aan de hand van het goedgekeurde prototype.